पुणे: इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च (IISER) पुणे येथील I-Hub Quantum Technology Foundation द्वारे समर्थित दोन क्वांटम तंत्रज्ञान प्रगती समस्या सोडवण्यास गती देऊ शकतात आणि भारतात डिजिटल संप्रेषण अधिक सुरक्षित करू शकतात.I-Hub द्वारे समर्थित दोन बेंगळुरू-आधारित स्टार्टअप्सने हे टप्पे गाठले आहेत — QpiAI ने कावेरी 64 नावाचा 64-क्यूबिट क्वांटम प्रोसेसर तयार केला आहे, तर QNu लॅब्सने भारतातील पहिले मोठ्या प्रमाणात क्वांटम की वितरण (QKD) नेटवर्क विकसित केले आहे.कावेरी 64 प्रोसेसर क्वांटम फिजिक्सच्या तत्त्वांचा वापर करून माहितीची प्रक्रिया पारंपारिक संगणकांपेक्षा खूप जलद करते. नियमित संगणक बिट वापरतात – जे एकतर 0 किंवा 1 असू शकतात – क्वांटम संगणक क्यूबिट्स किंवा क्वांटम बिट्स वापरतात. सुपरपोझिशन नावाच्या क्वांटम गुणधर्मामुळे क्यूबिट एकाच वेळी 0, 1 किंवा दोन्ही म्हणून अस्तित्वात असू शकते. हे क्वांटम संगणकांना एकाच वेळी अनेक संभाव्य उपाय शोधण्याची परवानगी देते, ज्यामुळे औषध शोध, क्रिप्टोग्राफी, हवामान मॉडेलिंग आणि मशीन लर्निंग यांसारख्या क्षेत्रातील जटिल समस्या सोडवण्यासाठी ते अधिक शक्तिशाली बनतात. QpiAI च्या मते, प्रोसेसर 2026 च्या अखेरीस व्यावसायिकरित्या उपलब्ध होईल आणि संशोधन संस्था, कंपन्या आणि सरकारी एजन्सीद्वारे मोठ्या प्रमाणात संगणकीय वर्कलोड हाताळण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो.QNu लॅब्सची प्रगती क्वांटम कम्युनिकेशन सुरक्षिततेवर केंद्रित आहे. त्याचे QKD नेटवर्क, वर्षानुवर्षे विकसित झाले आहे आणि राजस्थान सेक्टरमध्ये भारतीय लष्कराच्या दक्षिण कमांडसह यशस्वीरित्या चाचणी केली गेली आहे, एनक्रिप्शन की अशा प्रकारे अदलाबदल करण्यास सक्षम करते ज्यामुळे भविष्यातील क्वांटम संगणकांद्वारे देखील ऐकणे जवळजवळ अशक्य होते. नेटवर्क सध्या 500 किमी पेक्षा जास्त कार्यरत आहे.I-HUB चे CEO कुंज टंडन म्हणाले, “आर्मी कॉर्प्स ऑफ सिग्नल्सने QKD नेटवर्कच्या चाचणीमध्ये महत्त्वपूर्ण सहाय्य प्रदान केले, जे QNu लॅब्सने 500km ऑप्टिकल फायबर लिंकवर प्रदर्शित केले. तंत्रज्ञानाच्या परिपक्वतेसाठी चाचणी हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.”कंपनीने क्वांटम यादृच्छिक क्रमांक जनरेटर देखील तयार केला आहे, जो अल्गोरिदम ऐवजी क्वांटम भौतिकशास्त्र वापरून खरोखर अप्रत्याशित संख्या तयार करतो. संगणकाद्वारे व्युत्पन्न केलेल्या पारंपारिक यादृच्छिक संख्यांचा कधीकधी अंदाज लावला जाऊ शकतो, परंतु क्वांटम-व्युत्पन्न संख्या पूर्णपणे यादृच्छिक असतात, ज्यामुळे ते संवेदनशील माहिती कूटबद्ध करण्यासाठी आदर्श बनतात. “QKD तंत्रज्ञानामध्ये क्रिप्टोग्राफी डोमेनमध्ये अनुप्रयोग आहेत, जे संरक्षण आणि बँकिंग आणि वित्त यांसारख्या इतर क्षेत्रांमध्ये देखील लागू आहेत,” टंडन म्हणाले.आयआयएसईआर पुणेचे संचालक सुनील भागवत म्हणाले, “राष्ट्रीय तंत्रज्ञान विकासामध्ये शैक्षणिक संस्था कशी मध्यवर्ती भूमिका बजावू शकतात हे यश दर्शवते. भारताच्या क्वांटम क्षमतांचा विस्तार करण्यासाठी आणि सीमावर्ती क्षेत्रात काम करणाऱ्या वैज्ञानिक आणि अभियंत्यांची पुढील पिढी तयार करण्यासाठी संस्था स्टार्टअप आणि संशोधकांसोबत काम करत राहील.”टंडन, “प्रगतीने भारताला राष्ट्रीय क्वांटम मिशनच्या उद्दिष्टांच्या जवळ आणले आहे, ज्याचे उद्दिष्ट 2031 पर्यंत क्वांटम कॉम्प्युटिंग, कम्युनिकेशन आणि सेन्सिंगमध्ये मजबूत क्षमता निर्माण करणे आहे.”प्रकल्प संचालक सुनील नायर पुढे म्हणाले की अशा प्रकारचे सहकार्य महत्त्वाचे आहे: “संशोधन संस्था आणि उद्योगातील संघ एकत्र काम करतात तेव्हा सखोल तंत्रज्ञान नवकल्पना अधिक वेगाने वाढतात. IISER पुणे येथील तंत्रज्ञान केंद्र निधी आणि उष्मायनाद्वारे स्टार्टअप्सना समर्थन देते आणि वैज्ञानिक संशोधन वापरण्यायोग्य उत्पादनांच्या टप्प्यावर आणण्यास मदत करते.”दिल्ली येथे नुकत्याच झालेल्या इमर्जिंग सायन्स, टेक्नॉलॉजी आणि इनोव्हेशन कॉन्क्लेव्ह 2025 मध्ये दोन्ही तंत्रज्ञानाची घोषणा करण्यात आली.
