पुणे: पाळीव प्राणी शहरांमधील घरांमध्ये चांगले जीवन जगत आहेत, मऊ बेड, एसी, वाढदिवसाचे केक आणि कुटूंबाच्या रात्रीच्या जेवणापेक्षा जास्त किमतीची किबल. तथापि, हलगर्जीपणाच्या शेपटी आणि आनंदी प्रेमाच्या मागे एक जीवघेणा संकट आहे. पशुवैद्य शहरी पाळीव प्राण्यांमध्ये जीवनशैलीच्या आजारांमध्ये तीव्र वाढ नोंदवत आहेत जे त्यांच्या मानवी साथीदारांच्या आरोग्याच्या समस्यांना प्रतिबिंबित करतात. लठ्ठपणा, मधुमेह, थायरॉईड असंतुलन आणि जुनाट जळजळ हे आता दररोजचे निदान झाले आहेत आणि कारणे अस्वस्थपणे परिचित आहेत – खूप जास्त अन्न, खूप कमी हालचाल आणि कॅलरीजमध्ये व्यक्त केलेले खूप प्रेम. पुण्यातील पशुवैद्य डॉ. सागर भोंगळे म्हणाले, “माझ्या सुमारे 30% रुग्णांचे वजन जास्त आहे आणि नसबंदीनंतर त्यांची संख्या झपाट्याने वाढते, विशेषत: लॅब्राडॉर आणि गोल्डन रिट्रीव्हर्स सारख्या जातींमध्ये. अति आहार आणि व्यायामाचा अभाव हे सर्वात मोठे दोषी आहेत.” भोंगळे पुढे म्हणाले की, अनेक पाळीव पालक त्यांच्या पाळीव प्राण्यांच्या आहारात वयानुसार बदल करत नाहीत. “10 वर्षांच्या मुलाने कुत्र्याच्या पिल्लापेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या प्रकारचा आहार घ्यावा. एकदा लठ्ठपणा आला की, यामुळे सांधेदुखी, हृदयविकार, आळस आणि वागण्यातही बदल होतो,” त्यांनी स्पष्ट केले. काही जाती आनुवंशिकदृष्ट्या हार्मोनल असंतुलनासाठी प्रवृत्त असतात. “लॅब्राडर्स आणि गोल्डन रिट्रीव्हर्सना अनेकदा थायरॉईडच्या समस्या असतात ज्यामुळे लठ्ठपणा होऊ शकतो किंवा त्याहूनही वाईट होऊ शकतो. पण आनुवंशिकता ही मुख्य समस्या नाही. खरा मुद्दा हा आहे की पाळीव प्राण्यांचे पालक जास्त प्रमाणात आहार देतात. अशी घरे आहेत जिथे प्रत्येकजण प्रेमाने उपचार देतात आणि ते किती वाढवते हे कोणालाच कळत नाही,” भोंगळे म्हणाले. कुत्रा कमी वजनाचा, निरोगी किंवा लठ्ठ आहे की नाही हे मूल्यांकन करण्यासाठी पशुवैद्य शरीर स्थिती स्कोअर सिस्टम वापरतो. “एकदा 30 किलोचा कुत्रा 40 किलो झाला की, ते अतिरिक्त वजन कमी करणे सोपे नसते. कोणतेही दृश्यमान बदल दिसण्यासाठी किमान तीन महिने सातत्यपूर्ण आहार आणि व्यायाम करावा लागतो. परंतु मालक वचनबद्ध असल्यास ते आटोपशीर आहे, ”तो म्हणाला. मुंबईस्थित रोहित देसाई, ज्याचा लॅब्राडोर काई “त्याच्यापेक्षा जास्त गोल” झाला आहे, त्याच्यासाठी वचनबद्धता हा संयमाचा धडा आहे. “आम्ही त्याला किबलच्या पॅकेटनुसार खाऊ घालतो, परंतु सूचीबद्ध रक्कम संपूर्ण दिवसासाठी असते. जेव्हा आम्ही दोन जेवणांमध्ये विभागतो तेव्हा ते इतके कमी दिसते की आम्ही जास्त जोडतो. आणि नंतर ट्रीट असतात. प्रत्येक वेळी जेव्हा तो आमच्याकडे पाहतो तेव्हा कुटुंबातील कोणीतरी त्याला ट्रीट किंवा टेबल स्क्रॅप देईल. प्रेम दाखवण्याचा हा आमचा मार्ग आहे, पण मला माहीत आहे की आम्ही त्याला रिकाम्या कॅलरी पुरवत आहोत,” देसाई यांनी कबूल केले. पुण्यात, शालिनी सिंगची आठ वर्षांची लॅब्राडोर बेला खाली बसल्याशिवाय, मोठ्याने धडधडत काही पावले टाकू शकते. “तिच्याच वजनाखाली तिचे सांधे गळत आहेत. आता ही हृदयद्रावक परिस्थिती आहे. तिला वजन कमी करण्यासाठी हालचाल करावी लागेल, पण वजनामुळे ती हालचाल करू शकत नाही,” सिंग म्हणाले. ती मोठी झाल्यानंतर कुटुंबाने बेलाच्या पिल्लाला किबल खाऊ घातले. “आम्हाला वाटले की अधिक पोषक म्हणजे चांगले आरोग्य. आम्हाला माहित नव्हते की कुत्र्याच्या पिल्लाचे अन्न कॅलरी-दाट असते आणि वाढीस समर्थन देण्यासाठी चरबी आणि प्रथिने जास्त असतात, ज्यामुळे प्रौढ कुत्र्यांचे वजन जास्त वाढू शकते आणि त्यांचे अवयव आणि सांधे ताणू शकतात,” तिने माहिती दिली. काई आणि बेला या दोघांसाठी, घरी शिजवलेले अन्न, भाग नियंत्रण आणि लांब, रुग्ण चालणे बचावासाठी आले आहे. बंगलोरस्थित कॅनाइन न्यूट्रिशनिस्ट ली जॉर्जिना, जॉर्जिना किचनचे संस्थापक, म्हणाले, “आज मी पाहत असलेल्या बहुतेक पोषण-संबंधित समस्या, जसे की लठ्ठपणा, ऍलर्जी, आतडे असंतुलन आणि तीव्र दाह, जीवनशैली-चालित आहेत, अनुवांशिक नाहीत. अनेक पाळीव प्राणी घरामध्ये राहतात, त्यांना थोडासा सूर्यप्रकाश किंवा हालचाल मिळते आणि अति-प्रक्रिया केलेले अन्न खातात जे मानवांसाठी सोयीचे असते परंतु त्यांच्यासाठी जैविक दृष्ट्या अयोग्य असते., तिने स्पष्ट केले की कुत्रे माणसांच्या बरोबरीने विकसित झाले – परंतु समान आहारावर नाही. त्यांची प्रणाली प्राणी प्रथिने, चरबी आणि आर्द्रतेसाठी तयार केली जाते, स्टार्च आणि फिलरसाठी नाही. “वर्षानुवर्षे प्रक्रिया केलेले अन्न जळजळ आणि खराब आतड्यांचे आरोग्य कारणीभूत ठरते. ताजे, प्रजाती-योग्य जेवणाने, मी कुत्र्यांना पुन्हा ऊर्जा, चांगले आवरण, स्थिर पचन आणि दीर्घकालीन औषधे देखील कमी करताना पाहिले आहे.” अनेक पाळीव प्राण्यांच्या पालकांना असे वाटते की घरी शिजवलेले अन्न म्हणजे “निरोगी” परंतु आपल्या कुत्र्याला दूध आणि चपाती किंवा मानवी अन्न देणे अयोग्य आहे. “मी बऱ्याचदा लोकांना चपाती, बिस्किटे किंवा तांदूळ-जड जेवण खायला घालताना पाहतो की ते पौष्टिक आहेत, परंतु या आहारांमध्ये अत्यावश्यक अमीनो ऍसिड, कॅल्शियम आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा अभाव आहे जे मांस-आधारित घटकांमधून येतात. शेळीचे दूध, गाईच्या दुधाच्या विपरीत, बहुतेक कुत्र्यांना अनुकूल करते आणि आतड्यांसंबंधी आरोग्यासाठी मदत करते. कच्चा किंवा ताजा आहार काही लोकांसाठी चिंताजनक आहे. पोषक आणि विविधतेच्या योग्य संतुलनासह, ताजे, जैविक दृष्ट्या योग्य आहार त्यांच्या आरोग्यामध्ये पूर्णपणे बदल घडवून आणू शकतो,” जॉर्जिना पुढे म्हणाली. तिने अनेक कुत्र्यांसह काम केले आहे जे केवळ प्रजाती-योग्य आहारावर स्विच करून जास्त वजन कमी करतात. “अतिरिक्त कर्बोदके चरबीमध्ये बदलतात, म्हणून जेव्हा आपण ते कापून ताजे मांस, अवयव आणि चांगली चरबी घालतो, तेव्हा बदल नाटकीय असतो. एका कुत्र्याचे वजन हळूहळू आहारातील बदलांमुळे एका वर्षात 23 किलोवरून 11 किलोपर्यंत खाली येते. इतर कोणत्याही परिस्थिती अस्तित्वात नसल्यास खराब आहारामुळे वजन वाढणे ही सर्वात सोपी समस्यांपैकी एक आहे. मी टॉरिन-समृद्ध, मांस-आधारित जेवणाने हृदयाचे आरोग्य सुधारताना देखील पाहिले आहे, हृदयाच्या वाढीच्या सुरुवातीच्या लक्षणांना उलट करते. कुत्र्यांनी कार्बोहायड्रेटयुक्त किंवा शाकाहारी आहारातून ताज्या, संतुलित जेवणाकडे वळले की एटोपिक डर्माटायटीस सारख्या त्वचेच्या समस्या बऱ्याचदा नाहीशा होतात,” जॉर्जिना म्हणाली, “एका शाकाहारी कुत्र्याची तीव्र खाज सुटणे आणि पाचन समस्या स्विच केल्याच्या तीन महिन्यांत नाहीशा झाल्या. कुत्र्याने चुकीचे अन्न खाल्लेल्या वयावर आणि कालावधीवर पुनर्प्राप्ती अवलंबून असते, परंतु परिणाम कोणत्याही परिशिष्टापेक्षा मोठ्याने बोलतात.”
