नाशिक/पुणे: महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील शेतकरी कुटुंबांमध्ये वधू शोधणे आणि विनयभंगाला बळी पडणे हा संघर्ष खरा आणि हानीकारक आहे आणि दोन्ही मार्गांना छेद देणारा आहे.उत्तर महाराष्ट्रातील जळगाव येथील एका 17-साडेतीन वर्षाच्या मुलीने लग्नासाठी पैसे देण्याची तयारी दर्शवली तेव्हा ती तयार झाली. काही आठवड्यांनंतर, तिला समजले की ती अडचणीत आहे – हे एक रॅकेट आहे जिथे नववधूंना लग्नासाठी पैसे दिले जातात आणि काही महिन्यांनंतर, ते सोने आणि इतर मौल्यवान वस्तू घेऊन पळून जातात आणि पुन्हा तीच गोष्ट सुरू करतात.जळगाव पोलिसांनी जिल्ह्यात अशा रॅकेट चालवल्याबद्दल किमान चार एफआयआर नोंदवले आहेत, तर पुणे ग्रामीण पोलिस 2022 पासून अशाच 15 प्रकरणांचा तपास करत आहेत. पुण्यापासून ९० किमी अंतरावर असलेल्या खोडद गावातील एका ३६ वर्षीय व्यक्तीचे उदाहरण घ्या. त्यांच्याकडे पाच एकर शेती होती आणि ते आर्थिकदृष्ट्या स्थिर होते. नोव्हेंबर 2024 मध्ये, एका “एजंटने” नातेवाईकामार्फत त्याच्या कुटुंबाशी संपर्क साधला. “त्याने पहिल्याच भेटीत आम्हाला आशा दिली,” त्या व्यक्तीने TOI ला सांगितले.एजंटने कुटुंबाला सांगितले की भावी वधू अनाथ आहे आणि ती पुण्यात तिच्या मावशीकडे राहत होती. एका आठवड्यानंतर, एजंट, भावी वधू आणि तिची मावशी यांच्यासह आठ लोक त्यांच्या गावातल्या माणसाच्या घरी गेले.“प्राथमिक चर्चेनंतर, त्यांनी आम्हाला कळवले की त्या महिलेने सहमती दर्शवली होती आणि त्याच दिवशी आम्हाला लग्न करण्याची विनंती करण्यात आली होती. आम्ही आश्चर्यचकित झालो आणि एक आठवडा मागितला, पण ते ठाम होते. त्या जोडप्याने त्याच संध्याकाळी लग्न केले. आमच्या कुटुंबाने एजंटला ‘कमिशन’ म्हणून 2 लाख रुपये दिले आणि वधूसाठी दागिने विकत घेतले,” त्या व्यक्तीने आठवण करून दिली.वधू दोन महिने तिच्या वैवाहिक घरात राहिली आणि नंतर गायब झाली. काही दिवसांनी, घरच्यांनी तिचे फोटो पाहिले जिथे ती दुसऱ्या पुरुषाची वधू होती. फसवणूक उघड झाल्याने कुटुंबीयांनी नारायणगाव पोलिसात तक्रार दाखल केली.एक स्त्री, एक वेब आणि पाच प्रथम आत्महत्या केलेल्या व्यक्तीच्या घरी जळगाव पोलिसांना पाचारण करण्यात आले. अनैसर्गिक मृत्यूची नियमित तपासणी त्याच्या कुटुंबीयांनी घडलेली घटना सांगितल्यावर तो बिघडला.शेतकरी असलेल्या या व्यक्तीवर कोल्हापुरातील सासरचे नातेवाईक असल्याचे भासवून काही लोक दबाव टाकत होते. लग्न 2025 मध्ये झाले होते, जेव्हा त्यांची मुलगी 18 वर्षापासून सहा महिने कमी होती. या लोकांनी त्यांना दिलेले १.९ लाख रुपये आणि ४० ग्रॅम सोने परत करावे किंवा महिला घरी परत येईल, अशी मागणी केली.दुसरीकडे, कोल्हापुरातील कुटुंबीयांनी पोलिसांना सांगितले की, मुलीला एका ‘सामाजिक कार्यकर्त्या’ आणि ‘काकू’ने ‘अनाथ’ म्हणून त्यांच्यासमोर सादर केले. त्यांना तिचे खरे वय माहीत नव्हते आणि लग्नात फसवले गेले. मुलगी वारंवार घरातून पळून गेल्याने त्यांनी तिचा जळगावपर्यंत माग काढला आणि ती अनाथ नसल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. या फसवणुकीच्या जाळ्यात चार एफआयआर नोंदवण्यात आले आहेत.पोलिसांनी तिचा शोध घेतल्यानंतर मुलीने या प्रकरणी शेवटचा एफआयआर दाखल केला. तिने पोलिसांना सांगितले की, तिला पैसे मिळवण्यासाठी विवाह आयोजित करणाऱ्या ग्रुपमध्ये सामील होण्याची ऑफर देण्यात आली होती. काही महिन्यांनंतर महिला लग्नातून बाहेर पडू शकतात, असे तिला सांगण्यात आले होते, असे ती म्हणाली. गटाला चांगले पैसे मिळतात जे ते आपापसात वाटून घेतात. मुलीने सांगितले की, तिच्या कुटुंबाची आर्थिक चणचण असल्यामुळे ती या टोळीत सामील झाली. कोल्हापूरच्या तिसऱ्या पुरुषाशिवाय दोन पुरुषांशी तिचे लग्न झाले होते. “मी अल्पवयीन आहे आणि परिणामांबद्दल मला फारशी माहिती नाही,” तिने एफआयआरमध्ये म्हटले आहे.निराशा, विकृत लिंग गुणोत्तर पोलीस तपासात असे दिसून आले आहे की गरीब पार्श्वभूमीच्या तरुण मुली किंवा महिला मुख्य लक्ष्य आहेत. पुणे ग्रामीणचे सहाय्यक पोलिस निरीक्षक महादेव शेलार म्हणाले, “गेल्या अनेक वर्षांपासून हे बनावट लग्न रॅकेट चालवत असलेली टोळी तपासात निष्पन्न झाली आहे. वधू शोधणाऱ्या कुटुंबांना ते लक्ष्य करतात.”जळगावचे एसपी एमसीव्ही महेश्वर रेड्डी म्हणाले, “राज्यातील विकृत लिंग गुणोत्तराचा गैरफायदा घेतला जात आहे. ही टोळी वृद्ध पुरुषांना आणि शेतीप्रधान कुटुंबातील पुरुषांना अडकवते. महिलांना करिअरमध्ये पुरुषांशी लग्न करायचे आहे या वस्तुस्थितीचे ते शोषण करतात.पोलीस अधिका-यांनी सांगितले की, अनेकांना त्यांच्या प्रतिष्ठेला धक्का बसण्याची भीती असल्याने ते गुन्हे दाखल करत नाहीत. “व्यापारी, व्यावसायिक अगदी ज्वेलर्सनीही नागपूर, धुळे, नंदुरबार येथील महिलांशी १०-१५ वर्षांच्या फरकाने लग्न केले आहे आणि त्यांच्या बायका मौल्यवान वस्तू घेऊन निघून गेल्या आहेत. या लोकांना आम्ही मदत करावी अशी इच्छा आहे पण जर तक्रार नसेल तर आम्ही फार काही करू शकत नाही,” असे आणखी एका वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्याने सांगितले.निराशा अशी आहे की जेव्हा “तरुण, अनाथ आणि असहाय्य” स्त्रियांना सादर केले जाते तेव्हा पुरुष सर्व खर्च उचलतात, “एजंट” ला पैसे देतात आणि वधूला दागिने देतात. “कोविड -19 साथीच्या आजारानंतर ही प्रकरणे समोर आली आहेत,” पुणे ग्रामीण पोलिसांच्या वरिष्ठ पोलिस अधिकाऱ्याने TOI ला सांगितले.खेळात सामाजिक-आर्थिक तणावतज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की शेतीतील कमाईतील अस्थिरता, खराब राहणीमान आणि अनिश्चित भविष्य या कारणांमुळे स्त्रिया शेतकऱ्यांसोबत स्थायिक होऊ इच्छित नाहीत.गोखले इन्स्टिट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्सचे समाजशास्त्राचे प्राध्यापक प्रशांत बनसोडे म्हणाले की, शेती हा आता किफायतशीर व्यवसाय राहिलेला नाही आणि स्थिर उत्पन्नाच्या अभावामुळे दोन-तीन दशकांपूर्वीची शेती जमीनदाराची स्थिती कमी झाली आहे.“आता, मुली ग्रामीण भागापासून दूर जातात. त्या शिक्षित, महत्त्वाकांक्षी आणि शहरी जीवनशैली जगण्याची आकांक्षा बाळगतात आणि शेतकऱ्यांचे प्रस्ताव नाकारण्याचा त्यांचा कल असतो. शहरात स्थिर नोकरी असलेला पुरुष स्वीकारण्याकडे त्यांचा कल असतो. बेवफाईची उदाहरणे सामाजिक मनोवृत्तीचे प्रतिबिंब म्हणून पाहिली जाऊ शकतात,” ग्रामीण समुदायांमध्ये विस्तृत संशोधन करणारे बनसोडे पुढे म्हणाले.GIPE चे सहाय्यक प्राध्यापक आणि कृषी अर्थशास्त्रातील तज्ज्ञ दिलीप काजळे म्हणाले, “शेतीशी निगडीत चढ-उतार उत्पन्नामुळे राज्यातील लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण सामाजिक आव्हाने निर्माण झाली आहेत. गेल्या दशकात त्यांचे सामाजिक जीवन गंभीरपणे विस्कळीत झाले आहे. या समस्यांचा प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील या वर्गावर परिणाम होतो.”एजंटांनी सापळा रचला पाच ते सहा स्त्री-पुरुषांची टोळी लग्नाचे ‘एजंट’ म्हणून काम करते.ते खेड्यापाड्यात फिरतात, तरुण मुली आणि स्त्रियांना शोधतात ज्यांना पैशाची गरज असते आणि वधू होतील.ते इतर “एजंट” शी जोडतात जे संभाव्य वरांना ओळखतात.टीम संभाव्य वराच्या कुटुंबाशी संपर्क साधते, मुलगी किंवा स्त्री अनाथ असल्याची खोटी कथा फिरवते, गरीब परिस्थितीत जगते आणि एक जुळणी सुचवते.एकदा वराचे कुटुंब सूतासाठी पडले की, त्याच दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी लग्न केले जाते, पैशाची देवाणघेवाण केली जाते आणि दागिने बनवले जातात.त्रास सुरू होतो नववधूने तक्रारी वाढवणे, ‘नातेवाईकांसोबत’ राहण्यासाठी वारंवार दूर जाणे आणि शेवटी तिच्या वैवाहिक घरातून मौल्यवान वस्तू घेऊन पळून जाणे.टोळ्या 2 ते 4 लाख रुपये कमावतात आणि चोरीच्या मौल्यवान वस्तूंचा लूट करतात. कोटराज्यभरातील गुन्हेगारीचा हा नवा प्रकार आहे. ही प्रकरणे तुरळकपणे नोंदवली जातात आणि अनेक पीडितांची कुटुंबे सामाजिक लज्जेच्या भीतीने पुढे येण्यास टाळाटाळ करतात. आम्ही पुणे ग्रामीण आणि राज्याच्या इतर भागात गुन्हे दाखल केले आहेत. हे गुन्हे संघटित आहेत, ज्यात अनेक व्यक्तींचा समावेश आहे. काही प्रकरणे स्थानिक पातळीवर सोडवण्यात आली आहेत. आम्ही कारणे शोधण्याचा प्रयत्न करत आहोत, परंतु हे गुन्हेगार तळागाळातील सामाजिक-आर्थिक आव्हाने समजून घेत आहेत आणि पैसे उकळण्यासाठी त्यांचे शोषण करत आहेत. सुनील रामानंद I मुख्य गुन्हे अन्वेषण विभाग, महाराष्ट्र
