पुणे: समुद्रसपाटीपासून ४,६९४ फूट उंचीवर पश्चिम घाटात वसलेल्या या पठारावरील पृथ्वीच्या सूक्ष्म रंगछटा दोन कथा सांगतात – एक विज्ञानाची आणि दुसरी श्रद्धेची.हे पठार शिवमंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे आणि अशी आख्यायिका आहे की मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी मुघल राजवटीविरुद्ध लढण्याची आणि स्वराज्य स्थापन करण्याची शपथ घेतली.
पुण्यापासून सुमारे 80 किमी अंतरावर असलेल्या रायरेश्वरच्या ग्रामस्थांचा पिढ्यानपिढ्या असा विश्वास आहे की माती ही पवित्र भस्म आहे आणि तिच्यात जादुई उपचार शक्ती आहे. “आम्ही हा भस्मा भगवान शिवाला सणासुदीच्या प्रसंगी लावतो. आमच्या जनावरांना दुखापत झाल्यास किंवा रोगाने ग्रासले असल्यास, आम्ही ही माती त्यांच्या त्वचेवर घालतो. ही परंपरा आमच्या पूर्वजांनी चालवली आहे,” असे मंदिराची देखभाल करणाऱ्या रायरेश्वर ग्रामस्थ संस्थेचे अध्यक्ष दत्तात्रय जंगम सांगतात. परंतु जिज्ञासू ट्रेकर्स आणि निसर्ग प्रेमींना या भूवैज्ञानिक चमत्काराने भुरळ घातली आहे आणि अनेकदा त्याची तुलना पेरूच्या इंद्रधनुष्य पर्वताशी त्याच्या दोलायमान बहु-रंगी वाळूसाठी ओळखली जाते. पुण्यातील भवताल या ना-नफा संस्थेच्या भूगर्भशास्त्रज्ञांच्या चमूने एप्रिल 2022 मध्ये केलेल्या अभ्यासात मातीच्या विविध छटांचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण समोर आले. “संकलित केलेल्या मातीच्या नमुन्यांचे फर्ग्युसन कॉलेजच्या रसायनशास्त्र विभागाच्या प्रयोगशाळेत विश्लेषण करण्यात आले. निकालांनी पुष्टी केली की वेगवेगळ्या छटा लॅटराइट आणि विशिष्ट धातूच्या घटकांमुळे होत्या,” असे भवतालचे संस्थापक अभिजीत घोरपडे सांगतात. या गटाचे नेतृत्व करणारे घोरपडे म्हणतात की तज्ज्ञांनी सुरुवातीला 10 रंगांचे निरीक्षण केले. “तथापि, सखोल तपासणीत असे आढळून आले की यातील काही भिन्नता ओव्हरलॅपिंग किंवा मिश्रित रंगद्रव्यांचे परिणाम आहेत. टीमने निष्कर्ष काढला की मातीमध्ये कमीत कमी सहा प्राथमिक छटा आहेत – लाल, तपकिरी, पिवळा, जांभळा, मॉस ग्रीन आणि बॉटल ग्रीन.” 16 किमी लांबीच्या पठारांपैकी जेमतेम 1.5 एकर क्षेत्र हे आश्चर्य आहे. मंदिरापासून सुमारे 2 किमी अंतरावर असलेल्या या ठिकाणाला गावकऱ्यांनी ‘विभूतीची खान’ (दैवी शक्तीची खाण) असे नाव दिले आहे. विशेष म्हणजे दत्तात्रय यांच्या मालकीच्या जमिनीचा तुकडा जिथे ही माती सापडली आहे. ते म्हणतात, “आम्ही येथे बैल पोळ्याला पूजा करतो, हा सण महाराष्ट्रातील शेतकरी दरवर्षी साजरा करतात,” ते पुढे म्हणाले की, गावकरी अनेकदा मातीची भांडी आणि बैल बनवण्यासाठी या मातीचा वापर करतात. रायरेश्वरचा लॅटराइट थर बेसाल्टच्या वर बसलेला आहे, मराठीत ‘काला कातळ’ म्हणून ओळखला जाणारा ज्वालामुखी खडक आहे, असे आघारकर संशोधन संस्थेचे निवृत्त शास्त्रज्ञ विद्याधर बोरकर म्हणतात, जे संशोधन संघाचा भाग होते. “उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमध्ये, तीव्र उष्णता आणि अतिवृष्टीमुळे लोह आणि ॲल्युमिनियम समृद्ध खडकांची धूप होते, ज्यामुळे लॅटराइट माती तयार होते.” ते पुढे म्हणतात की हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की ज्याला पूर्वी विविध रंगांची ‘माती’ म्हणून संबोधले जात होते ते प्रत्यक्षात वेगवेगळ्या छटांमध्ये लेटराइटचे वाळूच्या आकाराचे कण होते. “अपेक्षेप्रमाणे, वेगवेगळ्या रंगांच्या तुकड्यांमध्ये वेगवेगळी रासायनिक रचना दिसून आली, ज्यात प्रामुख्याने लोह, ॲल्युमिनियम आणि मँगनीजचे ऑक्साईड आणि हायड्रॉक्साईड असतात. हे हॅमेटाइट, गॉथाइट आणि बॉक्साइट इत्यादी विविध खनिजे म्हणून ओळखले जातात. रंग त्यांना धातूद्वारे दिले जातात,” तो म्हणतो. घोरपडे यांनी आपल्या टीमच्या संशोधन उपक्रमामागील कारण स्पष्ट करताना सांगितले की, अनेकजण दोलायमान मातीला एक चमत्कार मानतात, परंतु कोणीही त्याचा शास्त्रीय पद्धतीने शोध घेतला नाही. ते म्हणतात, “प्रदेशाची अद्वितीय स्थलाकृति आणि विशिष्ट खडक रचना यांनी ‘लेटरायटिसेशन’ प्रक्रियेत मोठी भूमिका बजावली, ज्यामुळे शेवटी रंगीबेरंगी माती तयार होण्यास हातभार लागला,” ते म्हणतात. बोरकर म्हणतात की रायरेश्वर आणि कोकणातील अनेक भाग आणि सह्याद्री पर्वत (पश्चिम घाट) येथे आढळणारा लॅटराइट बेसॉल्टच्या धूप आणि विघटनामुळे तयार होतो. “कोणत्याही खडकाच्या धूपाचे दोन पैलू असतात: भौतिक विघटन आणि रासायनिक विघटन. अशा क्षरणामुळे निर्माण होणारी विरघळणारी संयुगे भूजलातून वाहून जातात आणि अघुलनशील ऑक्साईड्स आणि हायड्रॉक्साइड्स अवशेष म्हणून धरून ठेवतात. हा शेवटी प्रसिद्ध सच्छिद्र खडक, लॅटराइट बनतो,” बोरकर म्हणतात. पठार, विशेषतः तिची रंगीबेरंगी माती, गेल्या काही वर्षांपासून पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे. याचे बरेचसे श्रेय सोशल मीडियाला जाते, असे रायरेश्वरचे रहिवासी संदिप जंगम सांगतात, जे कॅम्पिंगची व्यवस्था करतात. “जरी माती वर्षानुवर्षे तेथे आहे, तरीही लोकांनी व्हिडिओ बनवणे आणि ते त्यांच्या सोशल मीडिया हँडलवर पोस्ट करणे सुरू केल्यावरच राष्ट्रीय लक्ष वेधून घेतले,” ते म्हणाले, पठारावर असलेल्या त्यांच्या गावात सुमारे 45 घरे आहेत. आणखी एक स्थानिक ट्रेकर आणि टूर आयोजक सचिन देशमुख सांगतात की, पावसाळ्यात रायरेश्वर पठारावर जाणाऱ्यांची संख्या वाढते. “साताऱ्यातील कास पठार फुलांसाठी लोकप्रिय आहे; रायरेश्वर हे विविध प्रकारच्या फुलांचे घर आहे ज्याचा फारसा शोध घेतला जात नाही. जर हवामान स्वच्छ असेल आणि धुके नसेल तर इथून महाबळेश्वरजवळील पाचगणीची टेबल लँडही पाहता येईल,” तो सांगतो. तथापि, केदार बिडवई सारख्या अभ्यागतांचे म्हणणे आहे की पठाराची लोकप्रियता वाढत असतानाही राज्य सरकारचे दुर्लक्ष झाले आहे. “जरी बहुरंगी माती व्हिडिओंमध्ये रेकॉर्ड केली गेली आहे आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर मोठ्या प्रमाणावर शेअर केली गेली आहे, तरीही सरकारने एकतर संशोधन किंवा प्रचार करण्याची काळजी घेतली नाही. पठारावर मूलभूत सुविधांचा अभाव आहे कारण लोकांना अजूनही पायथ्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी 3 किमी पर्यंत चालावे लागते,” ते म्हणतात. घोरपडे म्हणतात, जरी पश्चिम घाटाची स्थलाकृति, हवामान आणि खडकांचा प्रकार असे सुचवितो की अशीच मातीची रचना इतरत्र अस्तित्वात असू शकते, परंतु आजपर्यंत अशी कोणतीही स्थळे कोणीही पाहिली नाहीत. “अशी ठिकाणे अस्तित्वात असण्याची शक्यता आहे, परंतु जोपर्यंत वैज्ञानिकदृष्ट्या अभ्यास केला जात नाही किंवा आमच्या लक्षात आणले जात नाही, तोपर्यंत कोणतेही दावे करणे चुकीचे आहे.”
