पुणे: आमंत्रणे पाठवली गेली आणि पोशाख फायनल झाले. कुटुंब आणि जवळचे मित्र तिथे होते. संगीत ओव्हर होते आणि बारात तिच्या दारात होती, पण पुण्यातील एका 31 वर्षीय मार्केटिंग व्यावसायिकाने गेल्या नोव्हेंबरमध्ये लग्न मोडून काढले तेव्हा ती डगमगली नाही. छोट्या गोष्टी समोर आल्या.“माझ्या मायबापाच्या कुटुंबाने माझ्या पालकांशी वागले नाही. माझ्या वजन आणि रंगाबद्दल लहान, सतत टिप्पण्या होत्या आणि हसले होते. त्या क्षणी, Irealisedit मी कोणत्या प्रकारच्या जीवनात चालले होते याबद्दल होते. त्याला कॉल करणे गोंधळलेले होते, परंतु पुढे जाणे अधिक वाईट झाले असते,” ती म्हणाली.संपूर्ण भारतामध्ये, एक निःसंदिग्ध बदल घडत आहे. अपमान, धमकावणे किंवा दृश्यमान चेतावणी चिन्हांची पर्वा न करता पुढे जाणारी विवाहसोहळा आता रिअल टाइममध्ये थांबली आहे.फेब्रुवारी 2026 मध्ये, फतेहपुरिनयूपीमध्ये लग्न रद्द करण्यात आले, जेव्हा वराच्या मिरवणुकीच्या सदस्याने उत्सवादरम्यान वधूच्या पाळीव कुत्र्याला कथितपणे मारहाण केली, ज्यामुळे आक्रमकता आणि हक्कांबद्दल खोल चिंता उघड झाल्यामुळे संघर्ष सुरू झाला.बरेलिललास्ट डिसेंबरमध्ये, वराच्या कुटुंबाने तिच्या वडिलांचा अपमान केल्याचा आरोप केल्यानंतर आणि मध्यभागी हुंड्याची अपेक्षा वाढवल्याचा आरोप करून, थक्क झालेल्या पाहुण्यांनी पाहिल्याप्रमाणे पोलिसांना हस्तक्षेप करण्यास भाग पाडले, तेव्हा जयमालानंतर लगेचच एक धाडसी वधू स्टेजवरून निघून गेली.बेंगळुरूमध्ये गेल्या जानेवारीत, वर आणि त्याचे मित्र मद्यधुंद अवस्थेत आल्यावर वधूच्या आईने लग्न रद्द केले, एक देखावा तयार केला आणि विधी दरम्यान गोंधळ घातला. ब्रेकिंग पॉईंट तेव्हा होता जेव्हा वराने आरतीची थाळी फेकली आणि आईने त्यांना निघून जाण्यास सांगितले, असा युक्तिवाद केला, “जर त्याचे हे आचरण असेल तर आमच्या मुलीच्या भविष्याचे काय होईल?” TOI ने तिन्ही घटनांची नोंद केली.इतरत्र, समारंभांमध्ये हुंड्याची मागणी आणि सार्वजनिक अपमानामुळे प्रतिक्रिया निर्माण झाल्या आणि वधू किंवा त्यांच्या कुटुंबीयांनी लग्न रद्द केले. ज्याला ताणतणाव किंवा लग्नाची अनागोंदी म्हटली जायची त्याला चारित्र्य म्हणून मान्यता मिळाली.भारतीय विवाहांनी दीर्घकाळापासून प्रचंड आर्थिक, भावनिक आणि सामाजिक दबाव सहन केला आहे, अनेकदा कुटुंबांना झेंडे लावूनही पुढे जाण्यास भाग पाडले जाते. रद्द केलेले लग्न म्हणजे कलंक. पण आता, कुटुंबे असा निष्कर्ष काढत आहेत की थाटायटिस हानीकारक युनियनपेक्षा कमी हानिकारक आहे.उत्तर प्रदेश पोलिसांचे सेवानिवृत्त पोलिस महानिरीक्षक राजेश कुमार पांडे म्हणाले की, कुटुंबे कसा प्रतिसाद देतात त्यात बदल दिसून येतो. “एक दशकापूर्वी, एकदा कुटुंबांनी लग्न निश्चित केले की, वधूच्या संमतीचा क्वचितच पुनर्विचार केला जात असे. सामाजिक दबावामुळे चिंतेची पर्वा न करता समारंभ चालू राहतील याची खात्री झाली,” तो म्हणाला.“आजकाल, वधूचे कुटुंब किंवा वधू स्वतः लग्नाचा खर्च भरतात. जेव्हा ते रद्द केले जाते, तेव्हा काही परिस्थितींमध्ये, दोन्ही बाजूंनी तक्रार आल्यास ते पोलिस केसमध्ये वाढते,” पांडे पुढे म्हणाले.काहीवेळा, वराचे कुटुंबीय आरोप करतात की वधूला दुसऱ्याशी लग्न करायचे होते. इतर प्रकरणांमध्ये, वधूचे कुटुंब हुंड्याची मागणी करतात, असे ते म्हणाले.सुचनायुद्ध म्हणजे दोन्ही कुटुंबे आर्थिक नुकसान, प्रतिष्ठेची चिंता आणि कायदेशीर गुंतागुंत यांवर मार्गक्रमण करतात. खर्चावरील तोडगा वादग्रस्त होऊ शकतो आणि वैयक्तिक निर्णय म्हणून जे सुरू होते ते त्वरीत औपचारिक विवादात बदलू शकते.ते म्हणाले की, पोलीस अधिकाधिक वादांना सामोरे जातात जेथे वधू मंडपातच नकार देतात, विशेषत: वर जेव्हा दारू पिऊन येतो किंवा अनादराने वागतो तेव्हा.“आजचा सर्वात मोठा फरक म्हणजे सपोर्ट आहे. पूर्वी पालकांना प्रतिष्ठेची काळजी वाटत होती. आता अनेकजण आपल्या मुलींच्या पाठीशी उभे राहतात आणि लोक काय म्हणतील याची तमा न बाळगता लग्न उरकतात. नंतर पश्चात्ताप करण्यापेक्षा लग्न थांबवणे चांगले आहे यावर कुटुंबीयांचा विश्वास आहे,” तो पुढे म्हणाला.जेव्हा कुटुंबांना खर्चाचा निपटारा करायचा असतो तेव्हा कटुता निर्माण होते आणि काही घटनांमध्ये, दोन्ही पक्षांकडून भरपाईची मागणी केली जाते तेव्हा पोलिस अडकतात.वधू देखील म्हणतात की ते बदलत्या लँडस्केपमध्ये नेव्हिगेट करत आहेत. काही आर्थिक दबाव, सार्वजनिक छाननी आणि शेवटच्या क्षणी रद्द होण्याच्या भीतीबद्दल निराशा व्यक्त करतात, तर काही म्हणतात की ते विवाहापूर्वी स्पष्ट संवाद आणि अनुकूलतेला महत्त्व देतात. अनेकजण मान्य करतात की परस्पर आदर, सामायिक निर्णयक्षमता आणि भावनिक परिपक्वता या दोन्ही बाजूंच्या केंद्रीय अपेक्षा होत आहेत.तज्ञ आणि सामाजिक कार्यकर्ते म्हणतात की लग्न कसे समजले जाते यातील खोल बदल प्रतिबिंबित करतात. पुणे येथील महिलासर्वांगीण उत्कर्ष मंडळाच्या संस्थापक आणि सह-संयोजक मनीषा गुप्ते म्हणाल्या, “लग्नाच्या दिवशी जर काही असुविधाजनक घडले तर ते नात्यात काट्यासारखे राहते. वैवाहिक जीवनातील पितृसत्ताक अपेक्षांना आव्हान देणे आता अधिक खुले झाले आहे. स्त्रिया एकत्रितपणे एखाद्या संस्थेकडे प्रश्न विचारत आहेत ज्याने त्यांच्याकडून समायोजनाची मागणी केली होती.“ती म्हणाली की आज मुलींना पालकांशी मजबूत संवादाचा आणि अधिक आर्थिक स्वातंत्र्याचा फायदा होतो, ज्यामुळे त्यांना लवकर बाहेर पडता येते. “लग्नापूर्वीची वागणूक नंतर नाहीशी होत नाही. लग्नानंतर, जुळवून घेण्याच्या दबावामुळे आव्हान देणे कठीण होते. म्हणून, लाल ध्वजाच्या पहिल्या चिन्हावर मागे जा,” गुप्तेडे म्हणाले.सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या महिला आणि लैंगिक अभ्यास विभागातील सहयोगी प्राध्यापक अनघा तांबे यांनी नकारांना आवेगपूर्ण बंडखोरीऐवजी एजन्सीची कृती म्हणून वर्णन केले.“युवती स्त्रिया अशा विवाहांना नकार देत आहेत जे व्यवहार किंवा असुरक्षित वाटतात. पूर्वी, ते अनादरकारक मानले जायचे. ती नैतिक चौकट बदलत आहे,” ती पुढे म्हणाली.आज स्त्रिया देखील भावनिक स्थिरता आणि सन्मानाच्या स्पष्ट अपेक्षांसह विवाहात प्रवेश करत आहेत. या शिफ्टमध्ये आर्थिक स्वातंत्र्याने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे, ज्याने अवलंबित्वावर आधारित नातेसंबंधांमध्ये राहण्याचा किंवा प्रवेश करण्याचा दबाव कमी केला आहे. बरेच लोक यावर जोर देतात की त्यांचे स्वतःचे उत्पन्न त्यांना त्यांच्या अधीन किंवा असमान असण्याची अपेक्षा असलेल्या व्यवस्था नाकारण्याची परवानगी देते.आज स्त्रिया लग्नाला उशीर करत आहेत, अपेक्षांची वाटाघाटी करत आहेत आणि विवाह हाच स्थिरतेचा मार्ग आहे या विश्वासावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करत आहेत. शिक्षण, आर्थिक स्वातंत्र्य आणि विकसित होत असलेल्या कौटुंबिक संभाषणांमुळे जबरदस्ती वाटत असलेल्या नात्याला ‘नाही’ म्हणण्याची त्यांची क्षमता मजबूत झाली आहे. “महिला स्वतःसाठी स्पष्ट मानके ठरवत आहेत,” तांबेसे म्हणाले.लोक काय म्हणतातनुपूर नानल, एक पुणेस्थित लग्न छायाचित्रकार, यांनी TOI ला सांगितले की जोडप्यांना त्यांच्यापासून डिस्कनेक्ट झाल्यासारखे वाटले तरीही अनेक विधी निर्विवादपणे पाळले गेले. आता वधू वर बोलतात. जर एखादी गोष्ट प्रतिगामी किंवा अस्वस्थ वाटत असेल, तर ते नकार देतात. अधिकाधिक जोडपी आस्कन्यादान सारख्या प्रथा सोडत आहेत, ज्याचा अर्थ एखाद्या स्त्रीला संपत्ती म्हणून दिला जात असल्याच्या कल्पनेवर आधारित आहे. जर वराने शांतपणे प्रतिगामी सराव चालू ठेवण्यास परवानगी दिली, तर वधू लक्षात घेतात. त्या क्षणी तो कसा प्रतिसाद देतो ही समानतेची कसोटी ठरते.वराच्या बाजूनेच आदर का मागितला जातो, असे विचारून वधू घटनास्थळीच विधींवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात. एका समारंभात वधूला वराच्या पायांना स्पर्श करण्यास सांगितले असता, त्याने प्रतिवाद केला, विधी समतेच्या क्षणात बदलला. लग्नादरम्यानचे वागणे देखील चारित्र्य उघड करते, वर एक कर्मचारी, नातेवाईक किंवा मद्य कसे हाताळतो.. आदर आणि भावनिक नियंत्रण हे बिनबोभाट होत चालले आहे, असे मुंबईतील विवाहित छायाचित्रकार म्हणून एका विवाहितेने सांगितले.
