पुणे: महाराष्ट्राची सध्या सुरू असलेली द्राक्ष काढणी कमकुवत पायावर सुरू झाली आहे, उत्पादकांनी उत्पादनात तीव्र घट नोंदवली आहे – अनेक प्रमुख पट्ट्यांमध्ये – 40-45% पर्यंत – गेल्या वर्षी दीर्घकाळ आणि अवकाळी पावसामुळे वाढीच्या गंभीर टप्प्यात द्राक्षांचा विकास विस्कळीत झाला, असे शेतकरी प्रतिनिधींनी सांगितले. नाशिक जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये जानेवारीपासून काढणी सुरू झाली असून निर्यातीची वाहतूक सुरू आहे, परंतु मागील हंगामाच्या तुलनेत द्राक्षांची एकूण उपलब्धता लक्षणीयरीत्या कमी आहे. फेब्रुवारी आणि मार्च हे पीक कापणीचे महिने असण्याची अपेक्षा आहे, तरीही एकूण व्हॉल्यूम सामान्यपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे, उत्पादकांनी सांगितले. महाराष्ट्र राज्य द्राक्ष उत्पादक संघाचे (नाशिक) अध्यक्ष बाळासाहेब गढक म्हणाले की, कापणी सुरू असताना नुकसान आता स्पष्टपणे दिसत आहे. “कापणीच्या वेळीच परिस्थिती आता स्पष्ट झाली आहे. सामान्य वर्षाच्या तुलनेत उत्पादन सुमारे 40% कमी आहे आणि एवढ्या मोठ्या प्रमाणात नुकसान अनेक वर्षांमध्ये प्रथमच दिसून येत आहे,” ते म्हणाले. गढक यांनी स्पष्ट केले की नुकसानीचे मूळ मागील वर्षीच्या विस्तारित पावसाळ्यात होते, जो लवकर सुरू झाला आणि जवळजवळ सहा महिने चालू राहिला. अतिवृष्टी आणि ढगांच्या आच्छादनामुळे एप्रिलमध्ये फाउंडेशनची छाटणी करण्यात आली, जो अंतर्गत घड निर्मितीसाठी महत्त्वाचा टप्पा आहे. “दीर्घकाळ पाऊस आणि सूर्यप्रकाश नसल्यामुळे घड तयार झाले नाहीत. ऑक्टोबर छाटणीनंतर घड अजिबात निघाले नाहीत,” ते म्हणाले. गढक म्हणाले की, एकट्या नाशिक जिल्ह्यातच अंदाजे २५-३०% द्राक्ष वेली कापल्या गेल्या आहेत कारण शेतकरी नवीन, हवामानास अनुकूल वाणांची पुनर्लागवड करू पाहतात. नॅशनल रिसर्च सेंटर फॉर ग्रेप्स (NRCG), पुणे यांच्या मते, फाउंडेशनच्या छाटणीनंतर प्रतिकूल हवामानामुळे कळ्यांची फळधारणा, असमान ऊस परिपक्वता आणि नाशिक, सांगली, पुणे आणि सोलापूरसह महाराष्ट्रातील द्राक्ष पट्ट्यांमध्ये घड कमी झाला. संस्थेने अनेक क्षेत्रांमध्ये 20% ते 50% पर्यंत उत्पन्न नुकसानीचा अंदाज लावला आहे. सध्याचे बाजार दर स्थिर असताना आणि निर्यात सुरू असताना, कमी प्रमाणामुळे उत्पादकांच्या एकूण परताव्यावर परिणाम झाला आहे. एनआरसीजीचे संचालक डॉ कौशिक बॅनर्जी यांनी TOI ला सांगितले: “एप्रिल 2025 मध्ये फाउंडेशनची छाटणी केल्यानंतर अपवादात्मक प्रतिकूल हवामानात मूळ कारण होते. गेल्या वर्षी मे महिन्याच्या सुरुवातीला पाऊस सुरू झाला आणि तो नेहमीपेक्षा जास्त लांबला, द्राक्ष उत्पादक भागात ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये मुसळधार पाऊस पडतो, अनेकदा 15 महिन्यांपेक्षा जास्त दिवस पाऊस पडतो. ढगाळ आकाश आणि अधून मधून सरी सप्टेंबरच्या उशिरापर्यंत आणि काही ठिकाणी ऑक्टोबरपर्यंत चालू राहिल्या. अतिवृष्टीमुळे पाणी साचले, उच्च आर्द्रता आणि कमी सूर्यप्रकाश, द्राक्षांचा शरीरविज्ञान विस्कळीत झाला. ऊसाच्या परिपक्वतेवर अत्याधिक वनस्पतिवृद्धी आणि पोषक द्रव्ये कमी झाल्यामुळे प्रभावित झाले, तर सूर्यप्रकाश कमी झाल्यामुळे फळांच्या कळ्या तयार होण्यास अडथळा निर्माण झाला, परिणामी उत्पादन झपाट्याने कमी झाले.” ते पुढे म्हणाले की, NRCG ने द्राक्षांच्या आरोग्यविषयक फायद्यांविषयी जागरूकता वाढवण्यासाठी इंडियन मेडिकल असोसिएशनच्या (IMA) पुणे विभागाशीही भागीदारी केली आहे, ज्याचा उद्देश घरगुती वापराला चालना देण्याच्या उद्देशाने आहे. NRCG उत्पादकांना कमी उत्पन्नाचा परिणाम व्यवस्थापित करण्यास मदत करण्यासाठी सल्ला देखील जारी करत आहे.डॉ. बॅनर्जी पुढे म्हणाले, “एनआरसीजीच्या तांत्रिक हस्तक्षेपामुळे, उत्पादकांना काही भागात चांगले पुनर्प्राप्ती करता येऊ शकते, जसे की इंदापूर भागात असे घडले आहे जेथे उत्पादकांना किरकोळ किरकोळ किंमत प्रति किलो 200 रुपये मिळत आहे, जी मागील वर्षांपेक्षा लक्षणीय आहे.”महाराष्ट्र राज्य द्राक्ष उत्पादक संघाचे संचालक भरत जगन्नाथ सोनवणे म्हणाले, “मे महिन्यापासून पाऊस सुरू झाला. त्यानंतर वेलींना आवश्यक असलेला सूर्यप्रकाश मिळाला नाही. या अवस्थेत सूर्यप्रकाश महत्त्वाचा असतो कारण जेव्हा फांदीच्या आत कळी तयार होते. जेव्हा आपण फांदी तयार करतो तेव्हा कळी आणि घड यांना योग्य प्रकारे विकसित होण्यासाठी पुरेसा सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो. पण सततचा पाऊस आणि ढगांच्या आच्छादनामुळे तो सूर्यप्रकाश गायब होता.“ते पुढे म्हणाले, “आम्ही एप्रिलमध्ये छाटणी करतो, आणि जेव्हा फांद्या निघतात तेव्हापासून द्राक्षांचा विकास आतून सुरू होतो. हा विकास ऑक्टोबरपर्यंत पूर्ण होतो आणि या कालावधीत सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो. गेल्या वर्षी मे ते १५ ते २० नोव्हेंबरपर्यंत पाऊस सुरू होता. आम्ही ऑक्टोबरमध्ये छाटणी केली तेव्हा घड अजिबात निघाले नाहीत.” पुण्यातील आणखी एका द्राक्ष उत्पादकाने सांगितले, “आता जी कापणी सुरू झाली आहे ती मुख्यत: लवकर छाटणीपासून आहे जिथे वेलांना थोडा सूर्यप्रकाश मिळतो. तरीही उत्पादनात ३०-४०% घट झाली आहे. हे अनेक वर्षांनंतर घडले आहे — साधारणपणे, पाऊस जूनच्या मध्यानंतरच सुरू होतो. गेल्या वर्षी तो खूप लवकर सुरू झाला.”
