पुणे: प्लॅस्टिक जेवणाचे डबे आणि पाण्याच्या बाटल्यांना अधिक शाश्वत पर्यायांसह बदलण्याचा प्रयत्न म्हणून जे सुरू झाले ते शहराच्या सर्वात मोठ्या शाळेच्या नेतृत्वाखालील पर्यावरण चळवळीपैकी एक म्हणून विकसित झाले आहे, जे 80,000 हून अधिक विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचले आहे.मिशन सिटी चक्र, गोखले इन्स्टिट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्सच्या सेंटर फॉर सस्टेनेबल डेव्हलपमेंटचा उपक्रम, प्लॅस्टिक कचरा उगमस्थानी कमी करण्यासाठी शालेय धोरणे आणि दैनंदिन सवयींमध्ये सातत्याने बदल करत आहे.
आतापर्यंत, या मोहिमेने पुण्यातील 655 हून अधिक शाळांमध्ये काम केले आहे, त्यापैकी 130 शाळांनी शून्य-कचरा शाळा धोरणे स्वीकारण्याचे औपचारिकपणे अंमलात आणले आहे किंवा वचन दिले आहे. एकट्या या शाळांमध्ये 80,000 पेक्षा जास्त विद्यार्थी आहेत जे आता त्यांच्या संस्थांनी स्टील टिफिन आणि पाण्याच्या बाटल्या वापरण्यासाठी आणि प्लास्टिक किंवा लॅमिनेटेड पाठ्यपुस्तकांच्या कव्हरचे संपूर्ण निर्मूलन करण्यासाठी तीन स्पष्ट नियमांचे पालन करतात.मिशन सिटी चक्राच्या आयोजकांनी सांगितले की या उपक्रमाचा परिणाम कचरा कमी करण्यापलीकडे आहे.शाळा, दैनंदिन अन्न आणि पाण्याच्या वापरातून प्लास्टिकचा वापर काढून टाकून, मुलांच्या आरोग्याविषयी आणि हानिकारक प्लॅस्टिकच्या दीर्घकालीन प्रदर्शनाविषयीच्या वाढत्या चिंतांचे निराकरण करत आहेत. मुलं त्यांच्या दिवसाचा मोठा भाग शाळेत घालवतात आणि तिथे ते काय खातात आणि काय पितात याला खूप महत्त्व आहे,” असे प्रकल्प प्रमुख अदिती देवधर यांनी सांगितले.मिशन सिटी चक्राचा दृष्टीकोन शाळांच्या मुख्याध्यापकांना संस्थात्मक धोरणकर्ते म्हणून सक्षम बनविण्यावर केंद्रित आहे. केवळ जनजागृती मोहिमांवर अवलंबून न राहता, उपक्रम शाळांना शाळेच्या गणवेश किंवा शिस्त संहिता यांसारख्या लेखी नियमांद्वारे प्लास्टिक कमी करण्याची अंमलबजावणी करण्यास प्रोत्साहित करतो. समजून घेणे आणि दीर्घकालीन अवलंब करणे सुनिश्चित करण्यासाठी धोरणातील बदलांसह विद्यार्थी आणि पालकांशी संवादात्मक सत्रे.चे प्राचार्य सा. शोभाताई रसिकलाल धारिवाल हुजूरपागा इंग्लिश मीडियम स्कूल अँड ज्युनियर कॉलेज, प्रियदर्शनी पुरोहित म्हणाल्या, “या उपक्रमामुळे आमच्या विद्यार्थ्यांना अधिक जबाबदार आणि पर्यावरणाबाबत जागरूक होण्यासाठी प्रोत्साहन मिळाले आहे.”देवधर यांनी स्पष्ट केले की हा उपक्रम शहरी कचरा व्यवस्थापनातील मोठ्या त्रुटी दूर करतो. ती म्हणाली, “कचरा का निर्माण होत आहे, असा प्रश्न न विचारता आम्ही सतत साफसफाई करत असतो. प्लॅस्टिक हे नैसर्गिक किंवा वर्तुळाकार व्यवस्थेत नसते. सर्वात प्रभावी उपाय म्हणजे तो आमच्या घरांमध्ये आणि शाळांमध्ये येण्यापूर्वीच तो नाकारणे आणि कमी करणे हा आहे,” ती म्हणाली.दर आठवड्याला अधिक शाळांची नोंदणी होत असल्याने, वर्षाच्या मध्यापर्यंत शून्य-कचरा असलेल्या शाळांची संख्या दुप्पट होईल अशी आयोजकांची अपेक्षा आहे. उपक्रमाच्या मोजता येण्याजोगा महिना-दर-महिना प्रभावाने नागरी सहभागामध्ये भविष्यातील जागतिक विक्रमासाठी संभाव्य स्पर्धक म्हणून देखील स्थान दिले आहे.विद्या व्हॅली स्कूलच्या प्राचार्या, नलिनी सेनगुप्ता म्हणाल्या, “एक समुदाय म्हणून, आम्ही जीवन टिकवून ठेवणारी मूल्ये जोपासतो. स्टीलची भांडी आणि बाटल्यांचा अवलंब करणे हे निरोगी, स्वच्छ पृथ्वीच्या दिशेने एक पाऊल आहे. आज आपल्या कृतींमुळे आपल्या मुलांना वारशाने जगाला आकार मिळेल. चला टिकाऊपणा, सुरक्षितता, आणि टिकाऊपणा निवडू या.”या मोहिमेचा कणा शाळा असताना, मिशन सिटी चक्र संपूर्ण शहरात प्लास्टिकचा वापर कमी करण्यासाठी रेस्टॉरंट, पॅकेजिंग पुरवठादार आणि वितरण प्लॅटफॉर्मसह देखील सहयोग करते. विद्यार्थी, दरम्यानच्या काळात, या सवयी त्यांच्या घरांमध्ये आणि शेजारच्या परिसरात घेऊन मुख्य बदलाचे एजंट म्हणून उदयास येत आहेत.देवधर म्हणाले, “शून्य-कचरा पुणे आणि अखेरीस शून्य-कचरा भारत हा आमचा दृष्टीकोन आहे. जेव्हा मुले बदल घडवून आणतात तेव्हा ते केवळ वर्तनच नव्हे तर आपल्या शहरांचे भविष्य बदलते,” देवधर म्हणाले.
