पुणे : सिंहगड रोडवरील विश्रांतीनगर येथे दोन काँक्रीट पाण्याच्या पाईपलाईनमध्ये अडकल्याने अवघ्या प्रौढ भारतीय गौरची मंगळवारी पुणे वनविभागाच्या वन अधिकाऱ्यांच्या पथकाने सुखरूप सुटका केली.दुपारच्या सुमारास सुरू झालेल्या आणि अंदाजे 2.30 वाजता संपलेल्या या ऑपरेशनचे वन अधिकाऱ्यांनी अलीकडच्या काही वर्षांत शहरी वन्यजीव बचावासाठी सर्वात तांत्रिकदृष्ट्या मागणी केलेले असे वर्णन केले आहे.सुमारे 300 किलो वजनाची गौर, मोठ्या नाल्यांमध्ये, जेमतेम तीन ते चार फूट एका अरुंद दरीमध्ये बांधली गेली होती. अधिका-यांनी सांगितले की, एवढा जड वन्य प्राणी अशा बंदिस्त जागेतून उचलण्याचा संघाने कधीही प्रयत्न केला नव्हता.“आमच्या कर्मचाऱ्यांनी प्राण्याच्या पोटाभोवती पट्टा बांधण्यासाठी अरुंद जागेत प्रवेश केला. त्यानंतर, आम्ही क्रेनच्या सहाय्याने काळजीपूर्वक उचलण्यापूर्वी तज्ञांच्या पथकाने प्राण्याला शांत केले,” रेंज वन अधिकारी मनोज बारबोले यांनी सांगितले.गौर यांना बावधन येथील संक्रमण उपचार केंद्रात नेण्यात आले जेथे पशुवैद्यकीय तज्ञांनी वैद्यकीय तपासणी केली. “सध्या तो स्थिर आहे. उपचार आणि निरीक्षणानंतर त्याला योग्य वन अधिवासात सोडण्यात येईल,” बारबोले म्हणाले.वन अधिकाऱ्यांनी सांगितले की अशा उच्च-दाब बचाव कार्यांना अपवादात्मक सावधगिरीची आवश्यकता असते कारण जंगली अनग्युलेट्स, विशेषतः गौर, तणाव-संबंधित गुंतागुंतांसाठी अत्यंत संवेदनशील असतात.“अशा परिस्थितीत, प्राण्याला घाबरून-प्रेरित शॉक लागण्याची शक्यता नेहमीच असते, जी प्राणघातक ठरू शकते. आम्ही गर्दीच्या व्यवस्थापनासाठी पुणे अग्निशमन दलाची मदत घेतली आणि त्या ठिकाणी अतिरिक्त वन कर्मचारी तैनात केले,” असे ऑपरेशनमध्ये सहभागी असलेल्या वन अधिकाऱ्याने सांगितले.पुण्यातील मागील घटनेतून मिळालेल्या धड्यांमुळे गर्दी नियंत्रणावर भर देण्यात आला. 2020 मध्ये, कोथरूडमध्ये भरकटलेली एक भारतीय गौर शांत होण्यापूर्वी मोठ्या जमावाच्या गोंधळामुळे लांब पलीकडे पळाली. तीव्र ताण आणि थकवा यांमुळे या प्राण्याचा नंतर मृत्यू झाला.“आमचे लक्ष कडक गर्दी नियंत्रणावर होते. प्राण्यांच्या हालचालींवर निर्बंध घालण्यात आले होते, ज्यामुळे ऑपरेशन नियंत्रित पद्धतीने पार पाडण्यात मदत झाली,” अधिकारी पुढे म्हणाले.पुणे विभागाचे सहाय्यक वनसंरक्षक मंगेश ताटे म्हणाले की, पुण्याच्या आजूबाजूच्या जंगलात गौर दिसणे असामान्य नाही. “ही गौर आपल्या कळपापासून वेगळी झाली असावी आणि शहरी किनाऱ्याजवळ राहिली असावी. ती अन्न किंवा पाण्याच्या शोधात शहरात आली असावी,” टेटे म्हणाले.पुणे जिल्ह्यातील गौरांचे फार पूर्वीपासून दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे, शहराच्या आसपासच्या आरक्षित वनक्षेत्रात नियमितपणे पाहण्याची नोंद आहे.मंगळवारचे ऑपरेशन, वन अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, प्राणी कल्याण आणि सार्वजनिक सुरक्षा या दोन्हींना प्राधान्य देताना जटिल मानव-वन्यजीव चकमकींना प्रतिसाद देण्यासाठी शहरी वन्यजीव बचाव पथकांची वाढती तयारी दर्शवते.वन्यजीव तज्ञांनी सांगितले की भारतीय गौर (bos gaurus), जगातील सर्वात मोठी वन्य गोवंश प्रजाती, अधिवासाचे विखंडन, शहरी विस्तार आणि बदलत्या भू-वापर पद्धतींमुळे मानवी वसाहतींच्या संपर्कात येत आहे.संवर्धन जीवशास्त्रज्ञांनी नेपाळ, थायलंड आणि मलेशिया सारख्या देशांमध्ये मानव-वन्यजीव इंटरफेस आव्हाने पाहिली आहेत, जेथे विस्तारित शहरी आणि कृषी लँडस्केप वाढत्या पारंपारिक वन्यजीव अधिवासांशी ओव्हरलॅप होत आहेत.यशस्वी वन्यजीव बचाव केवळ तांत्रिक कौशल्यावर अवलंबून नाही तर लोकांच्या सहकार्यावरही अवलंबून आहे. “मोठ्या सस्तन प्राण्यांना वाचवण्यासाठी प्रत्यक्ष पकडण्याच्या प्रक्रियेपेक्षा ताण व्यवस्थापन, जलद निर्णय घेणे आणि गर्दीचे नियमन हे अनेकदा अधिक महत्त्वाचे असते,” असे वन्यजीव बचाव तज्ञांनी सांगितले.
